و شب های رصدی خوبی رو پشت سر گذاشته باشید (ما که تو همدان یخ کردیم فعلا)

ماه، گذشته و آينده ما

يك ديد كلي از آنچه درباره ماه مي دانيم و  سيري را كه براي آموختن درباره آن طي كرديم و اينكه چگونه ممكن است تا بيشتز در مورد آن بدانيم :

رومي ها آن را Luna و يوناني ها آنرا Selene  و Artemis مي ناميدند.

ماه از دوران قبل تاريخ براي مردم شناخته شده بود زيرا ماه دومين شي  پر نور بعد از خورشيد در آسمان شب است.

ماه پيوسته در حال حركت و چرخش است براي  همين فضاي بين ماه و زمين و خورشيد در حال تغيير است  و در طول يك ماه فازهاي مختلفي از ماه را در آسمان مي بينيم زمان پي در پي ماه جديد 29.5 روز (709 ساعت) است كه كمتر از زمان چرخش ماه به دور زمين است يا به عبارتي زمان حركت وضعي و انتقالي ماه تقريبأ يكسان است، به خاطر همين ما هميشه يك طرف ماه را مي بينيم البته به خاطر اختلاف زماني بين حركت وضعي و انتقالي گاهي اوقات ماه كمي از گوشه شرقي خود را به ما نشان مي دهد.

به دليل اندازه و تركيبات سازنده ماه بعضي اوقات ماه جزء  سيارات خاكي طبقه بندي مي شود مانند عطارد ، ونوس ، زمين و مريخ. ماه اولين بار توسط كاوشگر Luna 2 شوروي در سال 1959 مورد بررسي و كاوش قرار گرفت.

ماه تنها شي فرا زميني است كه پاي بشر به آن رسيده ، اولين فرود آن در  20جولاي 1969 توسط سفينه Apollo 11 بوده و اولين افرادي كه پا بر روي خاك ماه گذاشته اند         Neil Armstrong   و Edwin Aldrin  بوده اند ، و آخرين آن در December  1972  بوده است!

ماه تنها جسمي است كه شباهت بسياري به زمين دارد زيرا اصليت آن به زمين بر مي گردد. ماه در سال 1999 به وسيله يك اكتشافگر ماه (Clementine) به صورت گسترده و پهناور نقشه برداري شد.

ماه داراي نيروي جاذبه اي برابر 6/1 زمين دارد (يعني فردي كه 60  كيلوگرم بر روي زمين وزن دارد در ماه فقط 10 كيلوگرم ميباشد!) و همچنين يك نيروي جاذبه ميان ماه و زمين هم وجود دارد كه باعث بوجود آمدن برخي اثرات مفيد در زمين شده است كه از آشكارترين آنها جزر و مد دريا هاست كشش جاذبه ماه بر روي زمين به طرفي كه نزديك تر است قويتر اعمال مي شود و درياها و اقيانوس ها هنگام مد به طرف ماه كشيده مي شوند بدين ترتيب از نظر ساكنان زمين در سطح زمين دو برامدگي وجود دارد يكي آن قسمت كه رو به ماه است( برآمدگي محدب) و ديگري طرف ديگر زمين (برامدگي مقعر)! اثر كشش ماه بر روي آب بيشتر از خاك و اجسام جامد است به همين دليل برامدگي روي اقيانوس ها مشهود تر است.

به دليل سرعت بيشتر زمين نسبت به ماه اين قوس بوجود آمده در طول زمين حركت مي كند و اين پديده باعث به وجود آمدن دو جزر و مد در هر شبانه روز مي شود (اين ساده ترين و طبيعي ترين مدلي است كه مي شود در مورد جزر و مد دريا ها پيشنهاد كرد).

اما زمين كاملأ از آب ساخته نشده است. چرخش زمين هم باعث بوجود آمدن فشار و نيرو بر سطح زيرين ماه مي شود و ماه را به سمت خود مي كشد. نيروي بين ماه و زمين مطلقأ در راستاي يك خط نيست و اين نيرو باعث بوجود آمدن يك گشتاور بين ماه و زمين مي شود كه اين گشتاور به حركت ماه شتاب مي دهد و همچنين اين اثر باعث كاهش سرعت چرخش زمين در حدود (1.5 ميلي ثانيه در هر 100 سال )و همچنين باعث بالابردن مدار ماه در حدود 3.8 سانتي متر در هر سال مي شود (مخالف اين اثر براي قمرهايي با مدار غير عادي همچون Phobos و Triton اتفاق مي افتد).

يكي از اثرات طبيعي جاذبه ماه و زمين كاهش سرعت چرخش زمين است ، در زمان هاي خيلي دور اين اثر متقابل بوده است يعني سرعت چرخش ماه توسط زمين و سرعت چرخش زمين توسط ماه كاهش پيدا مي كرده و اين پديده در آن زمان بسيار قويتر و مؤثرتر از الأن بوده است.ولي هم اكنون ديگر سرعت چرخش ماه تغيير نمي كند و گشتاور خارج از مركز بر روي ماه وجود ندارد و موقعيت ماه ثابت است.(پس ما براي هميشه يك روي ماه را خواهيم ديد ) ولي اين گشتاور هنوز بر روي زمين اعمال مي شود و همواره سرعت آن را كاهش مي دهد اين پديده بر روي بيشتر قمرهاي منظومه شمسي وجود دارد . سرانجام چرخش زمين آنقدر كاهش مي يابد كه با دوره ماه مطابق شود همانند موردي كه براي Charon و Pluto  وجود دارد.

مدار ماه  كاملأ دايره اي نيست و گريز از مركزي برابر 0.0549= e دارد (ولي خيلي شبيه دايره است) براي همين ماه اندكي از قسمت مخفي خود را به ما نشان مي دهد ولي قسمت اعظم پشت ماه تا سال 1959 ناشناخته بود كه در همان سال با كاوشگر Luna 3  شوروي مورد بررسي قرار گرفت و عكسهاي زيادي از آن طرف ماه به زمين ارسال شد        ( توجه شود كه هيچ مكاني از ماه تاريك نمي ماند و تمام ماه نور خورشيد را دريافت مي كند (به استثناي دهانه هاي عميق نزديك قطب) . در گذشته به بخشهاي  غير قابل رويت ماه "سرزمين سياه" مي گفتند. واژه سياه به مكانهاي ناشناخته نسبت داده مي شد ( مانند آفريقاي سياه در گذشته)  كه البته ديگر اين كلمه معني خود را از دست داده است).

 ماه هيچ جو يا اتمسفري ندارد اما مدركي از Clementine نشان داد كه ممكن است مقداري آب يخ زده در دهانه هاي عميق نزديك قطب جنوب ماه وجود داشته باشد ، و بعدأ كاوشگرهاي ديگر ماه وجود آب را در قطب شمال را هم تأييد كرد (يكي از مشكلات بشر براي سفرهاي فضايي نبودن جاذبه ميان سيارات است ، بخاطر همين دانشمندان در صدد بوجود آوردن جاذبه در سفينه هاي فضايي شدند و تنها راه بوجود آوردن جاذبه چرخاندن سفينه است . براي چرخاندن سفينه به يك بالن عظيم به دورآن و مقدار زيادي گاز احتياج داريم دانشمندان اعتقاد دارند كه مي توانند از آب موجود در ماه بري اين موضوع و باد كردن بالن و چرخاندن آن استفاده كرد).NASA قصد دارد براي تحقيقات بيشتر در سال 2008 يك ماه نورد به ماه بفرستد.

ماه از سه قسمت جبّه ((Mantle ، پوسته (Crust) و هسته (Core)  تشكيل يافته است .

متوسط ضخامت قسمت پوسته ماه 68Km است كه از 0Km در زير Mare Crisium تا 107Km در شمال ( دهانه Korolev ) تغيير مي كند.

پايين تر از Crust ،Mantle و شايد يك هسته كوچك وجود دارد (تقريبأ 340Km شعاع و 2% جرم ماه ). بر خلاف زمين داخل ماه زياد فعال نيست و جالب اينكه هسته ماه در مركز هندسي آن قرار ندارد و انحراف آن در حدود 2Km در جهت رو به زمين است . و همچنين قسمت Crust آن هم در طرف رو به زمين نازك تر است.

سطح ماه از 2 قسمت تشكيل يافته يكي كوهستان ها و دهانه هاي آتشفشان هاي قديمي و ديگري سطح صاف و جوان Maria ( كه در حدود 16% سطح ماه را تشكيل مي دهد كه بيشتر از مواد مذاب مايع خارج شده از دهانه هاي آتشفشان ها ساخته شده است ). بيشتر سطح ماه پوشيده از Regolith (سنگ پوش) است كه مخلوطي از خاك نرم و خرده سنگلاخ ها است كه از برخورد شهاب ها بر سطح آن به وجود آمده است. به خاطر برخي دلايل ناشناخته Maria در قسمت رو به زمين ماه بيشتر است.

بيشتر دهانه هاي رو به زمين ماه را به نام دانشمندان معروف از قبيل كپرنيك ( ، ،(Copernicus تيكو براهه (Tycho) كه در شكل زير آن را مي بينيد و بطلميوس Ptolemaeus ناميده شده است. ولي طرف ديگر ماه به دليل ناشناخته بودن نام هاي جديدتري را به خود اختصاص داده است كه از آن جمله Apollo ,Gagarin , Korolev را مي توان نام برد. بعلاوه ماه داراي بزرگترين اثر برخورد در منظومه شمسي است كه در قطب جنوب آن قرار دارد نام آن Aitken است و قطري معادل 2250Km (يعني مي توان به راحتي ايران را در آن جا داد !) و عمقي معادل 12km دارد. و همچنين دهانه باشكوه حلقه اي Orientale در قسمت غرب ماه جزء دهانه هاي بزرگ به شمار مي رود .

حدود 382Kg سنگ و خاك نمونه از ماه توسط Apollo & Luna به زمين آورده شده است اين عمل باعث روشن شدن جزئيات بيشتري از ماه براي ما مي شود و به دانش ما از ماه مي افزايد. حتي امروز بعد از 30 سال از آخرين فرود بر سطح ماه دانشمندان بر روي نمونه هاي آورده شده از سطح ماه مطالعه مي كنند . بيشتر صخره هاي روي سطح ماه به نظر مي آيد كه بين 3 تا 4.5 بيليون سال سن داشته باشند كه سن اين صخره ها با سن بعضي از صخره هاي كمياب زمين كه بيش از 3 بيليون سال سن دارند يكي است بنابراين ماه مي تواند مدركي براي تاريخ ابتدايي منظومه شمسي باشد چيزي كه بر روي زمين قابل بررسي ودر دسترس نيست . مطاله نمونه هاي اولي Apollo هيچ نشانه اي را درباره اصل و بنياد و پيدايش ماه نداد .

سه نظريه براي پيدايش ماه وجود دارد :

1.                     به وجود آمدن ماه و زمين در كنار هم و شكل گيري اين دو از سهابي خورشيدي.

2.                     شكافت زمين و قسمت شدن آن و سرانجام به وجود آمدن قسمت كوچك ماه و قسمت بزرگ زمين.

3.                     افتادن ماه در جاذبه زمين و انتقال آن از جايي ديگر به اطراف زمين.

هيچ يك از اين نظريه ها خيلي خوب نيستند.

اما اطلاعات جديد و به تفصيل از صخره هاي ماه يك ضربه و برخورد را نشان مي دهد.در اثر برخورد جسم عظيمي (به بزرگي مريخ يا بيشتر) به زمين قطعه اي به اندازه ماه از زمين جدا شده و ماه شكل گرفته است.البته بايد جزئيات بيشتري مورد بررسي قرار گيرد ولي هم اكنون اين بهترين و مورد قبول ترين نظريه در عموم مردم است.

ماه هيچ ميدان مغناطيسي در اطراف خود ندارد ولي برخي از صخره هاي آن خاصيت مغناطيسي دارند كه نشان مي دهد زماني ماه داراي ميدان مغناطيسي در اطراف خود بوده است ، با هيچ اتمسفر و هيچ ميدان مغناطيسي سطح ماه در معرض مستقيم بادهاي خورشيدي قرار مي گيرد بيشتر از 4 بيليون سال از سن ماه سطح آن در معرض برخورد بادهاي خورشيدي بوده است و يون هاي ساطع شده از خورشيد در Regolith جاي گرفته اند بنابراين خاك ماه مي تواند منبع با ارزشي براي مطاله بادهاي خورشيدي باشد.

يا حق

تهيه و تنظيم : آقای مشهدي

ترجمه شده از سايت The Moon

در این نوشتار به بازبینی هفت انگیزه برای فتح سیاره ی سرخ می پردازیم. 
 

نقل از پارس اسکای

آخر ساعت درس يك دانشجوي دوره دكتراي نروژي ، سوالي مطرح كرد: استاد،شما كه از جهان سوم مي آييد،جهان سوم كجاست ؟؟ فقط چند دقيقه به آخر كلاس مانده بود.من در جواب مطلبي را في البداهه گفتم كه روز به روز بيشتر به آن اعتقاد پيدا مي كنم. به آن دانشجو گفتم: جهان سوم جايي است كه هر كس بخواهد مملكتش را آباد كند،خانه اش خراب مي شود و هر كس كه بخواهد خانه اش آباد باشد بايد در تخريب مملكتش بكوشد. پروفسور محمد حسابي

(COROT) به فضا آغاز کرد. کوروت به دو منظور طراحی شده است؛ نخست بررسی بخش های اسرار آمیز دورنی ستارگان، دوم جستجو برای سیارات فرا خورشیدی.